Nhà ở xã hội carbon thấp: “Xanh” nhưng phải phù hợp túi tiền người dân

Các chuyên gia cho rằng việc đưa vật liệu phát thải thấp và các giải pháp tiết kiệm năng lượng vào nhà ở xã hội là xu hướng tất yếu. Tuy nhiên, yêu cầu “xanh” không thể chỉ dừng ở khẩu hiệu, càng không thể làm tăng chi phí vượt quá khả năng chi trả của người dân.

Những nội dung này được đưa ra tại hội thảo “Nhà ở xã hội phát thải các bon thấp, định hướng và giải pháp cho Việt Nam” do Viện Khoa học công nghệ xây dựng (IBST), Bộ Xây dựng tổ chức ngày 22/5 tại TP.HCM.

Đây là vấn đề đáng chú ý khi Việt Nam đang thúc đẩy mục tiêu phát triển ít nhất 1 triệu căn nhà ở xã hội trong giai đoạn 2021-2030. Nếu được định hướng đúng, phân khúc này có thể trở thành cơ hội để thay đổi cách làm đô thị, từ chỗ chỉ tập trung vào số lượng căn hộ sang chú trọng chất lượng sống, hiệu quả vận hành và dấu chân carbon trong suốt vòng đời công trình.

Không thể xanh bằng mọi giá

Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Hữu Tiến, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, môi trường và vật liệu xây dựng, Bộ Xây dựng, cho biết quá trình đô thị hóa nhanh đang tạo áp lực lớn lên môi trường, tiêu thụ năng lượng và phát thải khí nhà kính trong lĩnh vực xây dựng. Trong bối cảnh đó, phát triển công trình xanh, sử dụng vật liệu tiết kiệm năng lượng, vật liệu tái chế và vật liệu giảm phát thải là định hướng phù hợp với mục tiêu tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn và cam kết Net Zero vào năm 2050.

Tuy vậy, với nhà ở xã hội, yêu cầu quan trọng nhất vẫn là chất lượng công trình và hiệu quả sử dụng thực tế. Vật liệu dù được gọi là xanh hay phát thải thấp trước hết vẫn phải đáp ứng các tiêu chuẩn về an toàn, độ bền, khả năng sử dụng lâu dài và phù hợp điều kiện sống của cư dân. Nhà ở xã hội không thể bị mặc định là phân khúc chất lượng thấp, càng không nên trở thành nơi thử nghiệm các giải pháp chưa được kiểm chứng đầy đủ.

Theo ông Nguyễn Hồng Hải, Viện trưởng Viện Khoa học công nghệ xây dựng, phát triển nhà ở xã hội và thúc đẩy chuyển đổi xanh trong ngành xây dựng không còn là hai yêu cầu tách rời. Ở giai đoạn mới, nhà ở xã hội cần vừa bảo đảm khả năng tiếp cận cho người dân, vừa nâng chất lượng sống, sử dụng tài nguyên hiệu quả, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải trong toàn bộ vòng đời công trình.

Chi phí vận hành cũng quan trọng như giá mua

Điều này đồng nghĩa việc đánh giá một dự án nhà ở xã hội không chỉ dừng ở giá bán ban đầu. Một công trình có thể có chi phí đầu tư cao hơn đôi chút nếu sử dụng vật liệu tốt hơn, nhưng về lâu dài có thể giúp người dân giảm tiền điện, giảm chi phí bảo trì, cải thiện khả năng chống nóng, cách âm, phòng cháy và chất lượng không khí trong căn hộ. Với người thu nhập thấp, khoản chi hằng tháng sau khi vào ở cũng quan trọng không kém giá mua ban đầu.

Theo các chuyên gia, nhóm vật liệu có tiềm năng ứng dụng trong nhà ở xã hội hiện nay gồm xi măng phát thải thấp, bê tông carbon thấp, gạch không nung, vật liệu tái chế, vật liệu cách nhiệt, sơn và một số giải pháp bao che công trình. Trong đó, bê tông carbon thấp được đánh giá là hướng đi đáng chú ý do có thể sử dụng tro bay, xỉ lò cao và phụ gia khoáng để giảm tỷ lệ clinker trong xi măng Portland, qua đó góp phần cắt giảm phát thải CO₂ nhưng vẫn bảo đảm cường độ và độ bền nếu được kiểm soát đúng kỹ thuật.

Một số vật liệu cách nhiệt như bông sợi đá cũng được nhắc đến như giải pháp hỗ trợ tiết kiệm năng lượng trong quá trình vận hành. Với đặc tính cách âm, cách nhiệt, chống cháy và giảm hấp thụ nhiệt, nhóm vật liệu này có thể giúp giảm nhu cầu sử dụng điều hòa không khí, nhất là tại các khu nhà ở mật độ cao. Đây là yếu tố quan trọng trong bối cảnh thời tiết đô thị ngày càng nóng, chi phí điện sinh hoạt tác động trực tiếp đến đời sống cư dân.

Vấn đề được nhiều chủ đầu tư quan tâm là vật liệu xanh có làm đội giá nhà ở xã hội hay không. Theo thông tin tại hội thảo, mức chênh lệch hiện không còn quá lớn như trước. Gạch không nung có giá tương đương hoặc cao hơn khoảng 5-10% so với gạch đất sét nung truyền thống. Bê tông carbon thấp có thể cao hơn bê tông thông thường khoảng 3-8%, tùy nhà cung cấp và tỷ lệ phụ gia thay thế xi măng. Riêng vật liệu cách nhiệt như bông sợi đá có thể cao hơn vật liệu thông thường khoảng 10-20%, nhưng được đánh giá có lợi về tiết kiệm điện và tăng khả năng an toàn cháy cho các công trình cao tầng.

Dù vậy, bài toán không nằm ở việc đưa càng nhiều công nghệ xanh vào công trình càng tốt. Với nhà ở xã hội, giải pháp phù hợp phải là những lựa chọn có thể áp dụng ngay, có hiệu quả rõ ràng, không làm tăng chi phí vượt quá khả năng tiếp cận của người dân. “Xanh” trong trường hợp này cần được hiểu là bền vững, tiết kiệm, an toàn và thiết thực, chứ không phải một lớp nhãn làm đẹp hồ sơ dự án.

Cần tiêu chuẩn rõ ràng cho vật liệu carbon thấp

Một khó khăn khác là Việt Nam vẫn thiếu hệ thống dữ liệu và tiêu chuẩn đồng bộ cho vật liệu carbon thấp. Theo thông tin từ IBST, các tài liệu hướng dẫn như sổ tay vật liệu xây dựng, bê tông hàm chứa carbon thấp, tiêu chuẩn kiểm định và chỉ số xanh đang được nghiên cứu, xây dựng để tạo cơ sở cho việc lựa chọn vật liệu, thiết kế và đánh giá công trình. Khi có bộ quy tắc rõ ràng, thị trường sẽ hạn chế tình trạng mỗi nơi hiểu “xanh” một kiểu, đồng thời giúp chủ đầu tư, cơ quan quản lý và người dân có căn cứ để kiểm chứng chất lượng.

Nhà ở xã hội phát thải carbon thấp vì vậy không chỉ là câu chuyện của một loại vật liệu hay một công nghệ xây dựng. Đó là sự thay đổi trong tư duy phát triển đô thị, nơi người thu nhập thấp cũng được tiếp cận không gian sống an toàn, bền vững và tiết kiệm chi phí vận hành. Khi chất lượng công trình, khả năng chi trả và mục tiêu giảm phát thải được đặt trong cùng một bài toán, nhà ở xã hội mới có thể trở thành nền tảng quan trọng của những đô thị hiện đại, xanh hơn nhưng không xa rời nhu cầu thực tế của người dân.