Lời giải ngành 'kinh tế bạc": Già hóa dân số, tư duy chính sách và phương thức khai thác "mỏ tài nguyên"

Bộ Nội vụ vừa có công văn gửi các bộ, cơ quan ngang bộ, UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và Hội Người cao tuổi Việt Nam về việc rà soát, điều chỉnh, bổ sung, xây dựng mới các cơ chế, chính sách, đề án và kế hoạch phát triển kinh tế bạc.

Kinh tế bạc không chỉ xoay quanh chăm sóc người cao tuổi, mà được mở rộng thành một hệ sinh thái kinh tế bao gồm y tế, dịch vụ, tài chính, công nghệ và việc làm dành cho nhóm dân số đang tăng nhanh này. Sự thay đổi trong tư duy chính sách cho thấy bước chuyển từ an sinh sang phát triển, từ hỗ trợ sang kiến tạo thị trường.

Thay đổi tư duy về già hóa dân số và định hình trụ cột phát triển kinh tế bạc

Một trong những điểm then chốt trong định hướng phát triển kinh tế bạc là thay đổi cách nhìn về người cao tuổi. Thay vì coi họ là nhóm phụ thuộc vào xã hội, tư duy mới xác định đây là một nguồn lực kinh tế - xã hội quan trọng.

Người cao tuổi không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách an sinh mà còn là lực lượng tiêu dùng lớn trong các lĩnh vực như chăm sóc sức khỏe, du lịch nghỉ dưỡng và dịch vụ tinh thần. Đồng thời, họ cũng là kho tri thức tích lũy có thể tiếp tục đóng góp cho xã hội thông qua tư vấn, truyền nghề hoặc tham gia các công việc phù hợp.

Trong bối cảnh Việt Nam vẫn đang trong giai đoạn phát triển trung bình, việc khai thác “thị trường tuổi già” có thể mở ra một động lực tăng trưởng mới, tương tự như cách nhiều nền kinh tế châu Á đã tận dụng dân số vàng trước đây.

Cùng với đó, cách tiếp cận mới nhấn mạnh ba trụ cột phát triển của kinh tế bạc.

Trước hết, người cao tuổi giữ vai trò trung tâm của hệ sinh thái. Họ vừa là người thụ hưởng dịch vụ, vừa là chủ thể tạo ra giá trị kinh tế và xã hội.

Thứ hai, doanh nghiệp là lực lượng tạo ra sản phẩm, dịch vụ và động lực thị trường. Kinh tế bạc không thể phát triển nếu thiếu khu vực tư nhân. Các lĩnh vực như chăm sóc dài hạn, bảo hiểm hưu trí, nhà ở thông minh, du lịch dưỡng sinh hay công nghệ y tế sẽ trở thành thị trường mới cho doanh nghiệp.

Thứ ba, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thể chế, xây dựng hành lang pháp lý và định hướng phát triển. Mô hình này thể hiện rõ sự chuyển dịch từ tư duy bao cấp sang kinh tế thị trường có điều tiết.

Tiềm năng tăng trưởng và những thách thức trong phát triển kinh tế bạc Việt Nam

Trong dài hạn, kinh tế bạc được kỳ vọng sẽ trở thành một không gian tăng trưởng quan trọng của nền kinh tế Việt Nam. Nếu triển khai hiệu quả, kinh tế bạc có thể hình thành một hệ sinh thái kinh tế có quy mô lớn với nhiều tầng giá trị.

Ngành công nghiệp chăm sóc và công nghệ hỗ trợ phát triển cùng các thiết bị y tế, AI chăm sóc sức khỏe, nhà ở thông minh. Từ đó, thị trường dịch vụ chăm sóc sức khỏe mở rộng mạnh mẽ từ y tế cơ bản đến chăm sóc dài hạn.

Dịch vụ tài chính cho tuổi già bùng nổ với bảo hiểm hưu trí, quỹ hưu trí bổ sung, sản phẩm tiết kiệm dài hạn. Kinh tế tiêu dùng người cao tuổi như du lịch, giải trí, giáo dục cũng tăng trưởng ổn định.

Quan trọng hơn, kinh tế bạc có thể trở thành một “trụ cột tăng trưởng thứ ba” bên cạnh công nghiệp - dịch vụ và kinh tế số, đặc biệt trong bối cảnh dân số trong độ tuổi lao động bắt đầu giảm dần sau 2035.

Tuy nhiên, để kinh tế bạc trở thành hiện thực, Việt Nam vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Khung pháp lý chưa hoàn thiện, hệ thống chăm sóc dài hạn còn yếu, nguồn nhân lực chuyên biệt còn thiếu, trong khi thị trường dịch vụ cho người cao tuổi chưa phát triển đồng bộ. Bên cạnh đó, nhận thức xã hội vẫn còn nặng tính truyền thống, coi việc chăm sóc người già chủ yếu là trách nhiệm của gia đình.

Tầm nhìn đến năm 2045 coi kinh tế bạc không chỉ là một chính sách xã hội mà là một cấu phần quan trọng của mô hình tăng trưởng quốc gia. Khi dân số già hóa nhanh hơn trong những thập niên tới, nhu cầu về dịch vụ và sản phẩm dành cho người cao tuổi sẽ ngày càng mở rộng và trở nên đa dạng hơn.

Tầm nhìn đến năm 2045 cũng đặt ra một sự chuyển đổi căn bản: Kinh tế bạc không còn là phần phụ của hệ thống an sinh, mà trở thành một cấu trúc kinh tế độc lập, vận hành theo cơ chế thị trường có điều tiết.

Điểm quan trọng nhất không nằm ở việc “chăm sóc người già tốt hơn”, mà là tạo ra một nền kinh tế xoay quanh nhu cầu tuổi già – từ đó hình thành chuỗi giá trị mới, việc làm mới và ngành công nghiệp mới.